Türkiye’de Yönetmenliğin Yuvasız Tarihi

Boş bir sahne düşünün. Kadife perdeler kapalı, ışıklar sönük. Bir tiyatro oyununun ilk provasında metnin kapağı açıldığında, bir operanın ilk notasında ya da bir balenin ilkadımında sahne aslında bomboştur. O boşluğu sadece dekorlar ya da kostümler doldurmaz. Skenografinin mekansal şiirselliği ile bir "yönetmenin" entelektüel üst-aklı birleştiğinde, sahne zamansız bir rüya alanına dönüşür.

Ancak Türkiye’de sahne sanatlarının tarihine dönüp baktığımızda, bu anlamı var eden görünmez el, sahnelerimizin üzerinde hep zarif ama biraz da mahzun bir hayalet gibi dolaşmıştır.

Bizler sahnede hep parıldayan aktörleri, muazzam vokalleri ve kusursuz dansçıları alkışlarken, o performansa ruhunu üfleyen yönetmenlik disiplini, kurumsal ve akademik yuvasını bulmakta hep biraz geç kalmıştır.

Kelimelerin Gölgesinde Bir Kavram:

Yönetmen Aslında Kimdir?

Bugün sanat dünyamızda en büyük kafa karışıklıklarından biri kelimelerin ardında yaşanır. Toplumda, hatta kimi zaman sanatçıların kendi arasında bile "rejisör" ve"yönetmen" kavramlarının ayrı dünyalara ait olduğu sanılır. Oysa bu sadece diller arası bir yolculuğun yarattığı yanılsamadır. Fransızca régisseur ya da Almanca regisseur kökeninden gelen rejisör ile Türkçe bir karşılık olarak ürettiğimiz yönetmen kelimesi, tamamen aynı koltuğu ve aynı entelektüel sorumluluğu işaret eder.

Asıl bilinmeyen ve ıskalanan ise bu koltuğun dünya sahne sanatlarındaki gerçek ağırlığıdır. Batı tiyatro ve opera geleneğinde yönetmen, sadece sahne üstündeki trafiği düzenleyen, oyuncuya "sağdan gir, soldan çık" diyen bir teknik görevli değildir.

O, eserin felsefi, sosyolojik ve estetik tüm sorumluluğunu sırtlayan bir Auteur, yani yaratıcı validir. Örneğin Alman sahne ekolünde yönetmen, bir eseri kelimesi kelimesine sahneye koyan kişi değil, o eseri yapı söküme uğratarak bugünün insanına yeni bir felsefi soru soran entelektüel bir kutuptur. İngiliz ve Rus geleneklerinde ise bir oyunun ya da operanın yönetmeni, skenograftan ışık tasarımcısına, oyuncudan orkestra şefine kadar tüm disiplinleri ortak bir sanat dili etrafında birleştiren sahnenin baş mimarıdır. Dünya, yönetmeni sahnenin entelektüel vicdanı ve yaratıcı kalbi olarak konumlandırırken, bizde bu tanımın içi çoğu zaman boş kalmıştır.

İlk Işıklar ve Sahnenin Gençlik Yılları

Cumhuriyet’in ilk yıllarında tiyatro, bale ve opera sahneleri kurulurken, bu topraklarda adeta bir mucize filizleniyordu. Muhsin Ertuğrul’un tiyatroya getirdiği disiplin, Carl Ebert’in opera sahnelerine üflediği Batılı soluk ve Dame Ninette de Valois’nın bale pabuçlarıyla kazıdığı sarsılmaz temel, bu ülkenin genç sanatçılarını dünya sahnesine hazırlıyordu. Fakat bu görkemli doğuş, kaçınılmaz olarak gücünü doğrudan icracıdan alan bir gelenek yarattı.

Tiyatromuz, gücünü karizmasıyla salonu büyüleyen o dev aktör ve aktrislerden alıyordu. Operada ise yönetmenlik, şancıların seslerini salona en saf haliyle ulaştırabileceği akustik noktaları bulmaktan, yani sahne trafiğini ayarlamaktan ibaret sanılıyordu. Balede koreografi ve sahne yönetimi, hareketlerin estetik bir geometrisi olarak kabul görüyordu. Metin And’ın satırlarında hayal meyal canlanan o eski turne otobüsleri ve heyecanlı prömiyer geceleri, hep bu büyük yeteneklerin omuzlarında yükseldi. Ancak sahnenin o bilge, felsefi ve kuramsal mimarı olan yönetmen, arka planda hep biraz yalnız, biraz da bir "koordinatör" sessizliğiyle beklemek zorunda kaldı. Çünkü dünyadaki örneklerinin aksine, bizde sahneye yön veren asıl güç yönetmenin vizyonu değil, icracının karizmasıydı.

Eksik Kalan Dersler, Yarım Kalan Hikayeler

Belki de bu yüzden, konservatuvarlarımızın koridorlarında oyunculuk tiratları, şan egzersizleri ve piyano sesleri yankılanırken; felsefeyle, sosyolojiyle ve mekan teorisiyle beslenen bağımsız bir "Yönetmenlik" eğitimi hiçbir zaman tam anlamıyla o kurumsal yuvasına kavuşamadı. Özdemir Nutku’nun o kıymetli sahne bilgisi çalışmalarında hep altını çizdiği gibi; yönetmenlik sadece bir ustalık değil, bir metni ya da eseri bugünün dünyasıyla yeniden buluşturan entelektüel bir köprüydü.

Bu köprü eksik kaldığında, sahnelerimizde çok güzel sesler duyduk, büyüleyici danslar izledik ve harika oyunculuklara şahit olduk; fakat o eserlerin ruhundaki derin çelişkileri, librettoların kalbindeki toplumsal trajedileri çoğu zaman ıskaladık.

Klasik eserleri bugünün diliyle yeniden kuracak o cesur yönetmen vizyonu, sistemin usta-çırak alışkanlıkları arasında bazen bir lüks gibi algılandı. Sanatçılarımız ise yönetmeni kendilerine yol arkadaşlığı eden entelektüel bir kılavuz olarak görmek yerine, sadece teknik bir düzenleyici olarak algılamanın güvenli limanına sığındılar.

Ortaya çıkan eserler, yönetmen koltuğundaki entelektüel eksiklik yüzünden, dünyadaki çağdaşlarının felsefi derinliğine ulaşamadı.

Gece Biterken:

Bir Reji Okulunun ve Özgün Yönetmenin Düşü

Yine de bu hikaye hüzünlü bir karanlığa mahkum değil; çünkü tiyatronun, balenin ve operanın kalbi her zaman kendi şifasını üretmeye muktedirdir. Türkiye’nin sahne sanatlarında o hak edilen büyük sıçramayı yapabilmesi, kendi kültür coğrafyasından beslenen, yereli evrenselle buluşturabilen "özgün yönetmenlerin" doğuşuna bağlıdır.

Bu özgünlük ise ancak tesadüflere bırakılmayan, sarsılmaz bir kurumsal disiplinle, yani bağımsız bir "Reji Okulu" modeliyle mümkündür.

Geleceğin Türk sahne sanatlarını inşa edecek bu okul, yönetmenliği sadece kuramsal bir fildişi kuleye hapsetmemeli, akademinin derin felsefi altyapısı ile sahanın (yani kulisin, provanın, sahne tozunun) pratik gerçekliğini organik bir biçimde birleştiren bir ekol olmalıdır. Bir yönetmen adayı; antropolojiden sosyolojiye, mekan teorisinden müziğin matematiğine uzanan entelektüel bir donanımı sırada öğrenirken, aynı zamanda sahne üzerinde oyuncunun nefesini, şancının diyaframını ve dansçının kas hafızasını deneyimleyerek büyümelidir. Akademi ona "neden sahneliyorsun?" sorusunun felsefi cevabını vermeli; saha ise "nasıl sahneliyorsun?" sorusunun zanaatını öğretmelidir. Usta-çırak ilişkisinin o sıcak, insani aktarımı, modern bir metodolojinin süzgecinden geçerek kurumsallaşmalıdır.

İşte o zaman, resmi kurumların ağır kadife perdelerinin arkasından sızan o cılız ışık, tüm sahneleri aydınlatan gür bir meşaleye dönüşecektir.

Türkiye'de sahne sanatlarının çağdaşlaşması; icracının yönetmeni bir teknisyen değil, sahnenin entelektüel mimarı olarak kabul ettiği; bu toprakların özgün hikayelerini dünya diliyle anlatacak yönetmenlerin hem akademik kürsülerde hem de sahne üstünde ilmek ilmek işlendiği gün tamamlanacaktır. Ne zaman ki bu özgün sesler sahnenin felsefi ruhu olarak hak ettikleri Reji Okulu'na ve disipline kavuşursa; tiyatromuz da, balemiz de, operamız da sadece iyi eğitilmiş bedenlerin geçit töreni olmaktan kurtulup, zamansız birer dünya klasiğine dönüşecektir.