Zihin Hep Başka Yerde

Blaise Pascal 17. yüzyılda şunu yazmıştı: “İnsanların mutsuzluğunun büyük kısmı bir odada tek başına sessizce oturamamalarından kaynaklanır.”

Etrafında bugünün sanal dikkat dağıtıcıları yoktu. Sadece bir oda, bir mum ve kendi zihniyle başbaşa kalan insan. Ama o insan yine de orada duramıyordu. Aklı başka yerlere gidiyordu, ellerini bir şeyle meşgul etmek istiyordu, bir ses arıyordu, bir görüntü, bir geçmiş ya da bir gelecek…

Pascal’ın satırlarının arasında şu düşünce yankılanır: İnsan çoğu zaman dış dünyadan değil, kendi içinden kaçar.

Marcel Proust, yaşamının son yıllarını neredeyse tamamen odasına çekilerek geçirdi. Kayıp Zamanın İzinde’yi büyük ölçüde bu sessiz yalnızlığın içinde yazdı. Dışarıdan bakıldığında hep aynı masadaydı. Ama aslında neredeydi?

Romanının o en ünlü anında, günümüzde “Proustyen an” olarak adlandırılan o anda, anlatıcı çaya batırdığı bir madlenden bir lokma alır. Bu lokmayla yalnızca bir tat değil, bütün bir çocukluk istemsizce geri döner. Combray’ın sokakları, evin kokusu, yıllar önce susmuş sesler… Anlatıcı masadadır; zihni ise on yıllar öncesinde.

Proust’un romanı durmadan aynı kapıyı aralar: İnsan gerçekten yalnızca içinde bulunduğu anda mı yaşar? Ona göre “şimdi” çoğu zaman geçmişe ya da geleceğe açılan bir kapıdır. İnsan nadiren yalnızca bulunduğu yerdedir.

Odysseus eve dönmek istiyordu. Yirmi yıl boyunca aynı özlemin peşinden kürek çekti. Ama yol boyunca Kalypso’nun adası vardı, Kirke’nin büyüsü vardı, Sirenlerin çağrısı vardı. Eve giden yol onu sürekli başka kıyılara çağırıyordu.

Belki insanın zihni de böyledir. Bir yere varmak ister ama yol boyunca başka kıyıların çağrısına kapılır. Bu yüzden Odysseus’un hikâyesi yalnızca uzun bir deniz yolculuğu değildir; zihnin bitmeyen yolculuğunun da en eski metaforlarından biridir.

Edward Hopper, 1942’de bir gece yarısı aydınlık bir kafenin içine baktı ve Nighthawks’ı resmetti. Dört insan. Aynı masa, aynı ışık, aynı an. Ama hiçbiri birlikte değildir; herkes kendi sessizliğinin içinde, kendi zihninin bir köşesindedir. Kadın sanki bir şeye bakar ama görmez. Adam düşünür ama neyi, belki kendi bile bilmiyordur. Barmen de aynı sessizliğin içindedir.

Hepimiz o kafedeyiz. Ve orada değiliz.

Budist gelenekte zihin, “maymun zihin” benzetmesiyle anlatılır. Daldan dala atlar, yerinde durmaz, hiçbir şeye tutunmaz. Budist uygulamalarda meditasyonun amacı zihni susturmak değil; onun nasıl dolaştığını fark etmektir.

İnsan ilk kez durup zihnini izlediğinde şaşırır. İçi sandığından çok daha gürültülü, çok daha kalabalıktır. Asıl şaşırtıcı olansa bunu yıllarca fark etmemiş olmasıdır.

Çünkü fark etmek için önce durmak gerekir. Belki de insanın en zor yaptığı şey tam da budur.

Modern psikoloji bu eski gözlemi bilimsel araştırmalarla da doğruluyor. İnsan uyanık zamanının yaklaşık yarısını o an yaptığı şeyin dışında bir şey düşünerek geçiriyor.

Pascal odasında oturur. Proust masadadır. Odysseus denizde sürüklenir. Hopper’ın insanları kafede donup kalmıştır. Hepsi oldukları yerdedir ama hiçbiri tam olarak orada değildir. Zihinleri çoktan başka yerlere gitmiştir.

Bugün ise zihnin yolculuğu kendiliğinden başlamıyor. Ona sürekli yeni yönler gösteriliyor.

Değişmeyen tek şey ise şu…

İnsanın en büyük yolculuğu başka yerlere gitmek değil, bulunduğu yere gelebilmektir.