Surete Düşen Hakikat

Sanatın en temel sorularından biri şudur:

Görünür olan mı hakikattir, yoksa hakikat zamanını bekleyerek görünür olmayı mı seçer?

Bir tuvale her baktığımda beni bu soruya götüren şey, rengin kendisinden çok onun görünür olma serüvenidir. Çünkü hiçbir renk, yüzeye düştüğü anda başlamaz. Tıpkı insan gibi… Önce görünmeyen bir hakikat vardır; sonra o hakikat zaman içinde surete dönüşür.

Tasavvuf düşüncesinde, özellikle Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin geliştirdiği A'yân-ı Sâbite kavramı, insanın varoluşuna dair en derin açıklamalardan birini sunar. Kelime anlamıyla "değişmeden duran hakikatler" ya da "sabit özler" olarak çevrilebilecek bu kavram, yaratılmış her varlığın henüz dünyaya gelmeden önce Yaratıcının ilminde kendine özgü bir hakikat olarak mevcut olduğunu ifade eder.

Bu, insanın kaderinin önceden yazılmış olduğu anlamına gelmez. Daha çok, her insanın kendine has bir istidada, yaratılış cevherine ve varoluş potansiyeline sahip olduğunu anlatır. Tohumun içinde ağacın bütün imkânlarının gizli olması gibi, insanın hakikati de daha yolculuk başlamadan kendi özünde saklıdır. O hakikat, zamanla yaşanan tecrübeler, karşılaşılan sınavlar, yapılan seçimler ve geliştirilen idrak sayesinde görünür hâle gelir.

Bu nedenle tasavvuf, insanın hakikati dışarıda aramasını değil, özünü hatırlamasını öğütler. İnsan yeni biri olmaz; aslında öteden beri taşıdığı hakikati keşfeder. Yolculuk bir kazanım değil, bir hatırlayıştır. Her yaşanmışlık, insanın kendi özünü örten perdelerden birini kaldırır.

Sanat da bana göre tam olarak bu görünür olma hâlidir.

Bir resim yaparken aslında boş bir yüzeyi doldurduğumu düşünmem. Tam tersine, zaten var olan fakat henüz görünmeyen bir hakikatin yavaş yavaş ortaya çıkışına eşlik ettiğimi hissederim. Boya, yalnızca rengi taşıyan bir malzeme değildir; görünmeyeni görünür kılan bir vasıtadır.

Tuvalde oluşan katmanlar da yalnızca teknik bir tercih değildir. Her katman, insanın kendi cevherine doğru yaptığı içsel yolculuğun izlerini taşır. Çünkü insan tek katmanlı bir varlık değildir. İçinde aynı anda birçok ihtimal, birçok duygu, birçok sessizlik ve birçok renk yaşar. Bütün bu çeşitlilik ise tek bir özden beslenir.

İbnü'l-Arabî'ye göre varlık, ilahî isimlerin tecellisidir. Her insan, ilahî isimlerden kendine has bir donanımla yaratılır ve yaşamı boyunca o isimlerin hakikatini görünür kılar. Belki bir insan merhametin, diğeri hikmetin, bir başkası sabrın aynası olur. Farklılıklarımız tesadüf değildir; aynı hakikatin sonsuz zenginliğinin farklı yansımalarıdır.

Resimlerimde katmanların üst üste inşa edilmesi de bu nedenle rastlantısal değildir. Her yeni renk, alttaki rengi tamamen örtmez; aksine onunla konuşur. Çünkü insanın geçmişi de böyledir. Yaşanmış hiçbir hâl tamamen silinmez; dönüşür, derinleşir ve yeni anlamlar kazanır. Tıpkı ruhun katmanları gibi, resmin katmanları da birbirini saklamaz; birbirini var eder.

Bu yolculuk yalnızca dış dünyayı anlamak değildir; aynı zamanda insanın kendi içine bakmayı öğrenmesidir. İlk aşamada dünya görülür. Ardından kalp uyanır. Daha sonra insan yalnızca görüneni değil, görünmeyeni de sezmeye başlar. Olayların ardındaki manayı hisseder. Tasavvufun basiret dediği hâl tam burada başlar. Gözle değil, hakikatle görebilmek…

İçsel idrak derinleştikçe sessizlik konuşmaya başlar. İnsan artık yalnızca dış sesleri değil, kendi özünün sesini de duyar. Çünkü nefis sustukça hakikat berraklaşır. Kalpte filizlenen sevgi zamanla marifete, marifet ise hikmete dönüşür.

Her fırça darbesi, insanın kendi cevherini hatırlama çabasının izidir. Boyanın altında kalan renkler nasıl zamanı geldiğinde yeniden görünür oluyorsa, insanın hakikati de yaşam boyunca katman katman ortaya çıkar. Sanatçı yeni bir hakikat üretmez; zaten var olanı görünür kılar.

Belki de sanatın en büyük görevi budur:

Henüz surete düşmemiş olanı sezebilmek… Çünkü hakikat, görünür olmadan önce daima vardır. Sanat ise o  hakikatin sessizce görünür oluşuna tanıklık eder.